Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego – jak to zrobić?

Od 15 listopada 2023 roku, a zatem również w 2026 roku, rodzic może odrzucić spadek w imieniu małoletniego dziecka bez konieczności uzyskiwania zgody sądu – wystarczy wizyta u notariusza. Warunkiem jest jednak wcześniejsze odrzucenie tego samego spadku przez rodzica oraz spełnienie kilku dodatkowych przesłanek. W dalszej części artykułu wyjaśniamy, kiedy uproszczona ścieżka jest dostępna, a kiedy nadal trzeba zwrócić się do sądu opiekuńczego.

Nowe zasady odrzucania spadku – kiedy notariusz zastępuje sąd?

Ustawodawca wyszedł naprzeciw częstym sytuacjom, w których rodzic odrzuca zadłużony spadek, a następnie – w jego miejsce – powołane zostaje małoletnie dziecko. Do niedawna każda taka czynność wymagała zezwolenia sądu rodzinnego, co wiązało się z czasochłonnym postępowaniem. Dziś, dzięki nowelizacji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz Kodeksu postępowania cywilnego, w wielu przypadkach wystarczy wspólne oświadczenie rodziców złożone przed notariuszem.

Podstawa prawna zmian

Kluczowym przepisem jest art. 101 § 4 k.r.o., zgodnie z którym czynność odrzucenia spadku nie wymaga zezwolenia sądu, jeżeli dziecko dziedziczy właśnie dlatego, że rodzic wcześniej sam ten spadek odrzucił. Analogiczne regulacje proceduralne znajdziemy w art. 641 § 31 k.p.c. – to tam ustawodawca określił, jakie oświadczenia musi złożyć przedstawiciel ustawowy, składając wniosek w imieniu małoletniego.

Warunki konieczne do pominięcia sądu

Aby skorzystać ze ścieżki notarialnej bez angażowania sądu opiekuńczego, należy łącznie spełnić kilka wymogów. Po pierwsze, dziecko trafia do kręgu spadkobierców jedynie wskutek uprzedniego odrzucenia spadku przez któregokolwiek z rodziców. Po drugie, odrzucenia dokonuje rodzic, któremu przysługuje pełna władza rodzicielska – nie może być jej pozbawiony. Po trzecie, drugi rodzic także wyraża zgodę na taką czynność, chyba że oświadczenie składane jest wspólnie. Wreszcie, spadek muszą odrzucić również wszyscy pozostali zstępni tego samego rodzica, czyli np. pełnoletnie rodzeństwo małoletniego.

Ta ostatnia przesłanka pełni funkcję zabezpieczającą – ustawodawca chciał uniknąć sytuacji, w których rodzice selektywnie odrzucają spadek za jedne dzieci, kierując korzyści do drugich. Jeśli którykolwiek z tych warunków nie zostanie spełniony, konieczna będzie już standardowa droga sądowa.

W jakich sytuacjach zgoda sądu jest nadal obowiązkowa?

Mimo istotnego uproszczenia, nie każda sprawa spadkowa z udziałem małoletniego da się załatwić wyłącznie u notariusza. W praktyce do sądu opiekuńczego trzeba wrócić w kilku wyraźnie określonych przypadkach.

Brak porozumienia między rodzicami

Jeżeli rodzice nie są w stanie wypracować wspólnego stanowiska – np. jedno z nich nie zgadza się na odrzucenie spadku albo jest nieuchwytne – ścieżka uproszczona odpada. Podobnie będzie, gdy jednemu z rodziców odebrano władzę rodzicielską. Wówczas drugi rodzic musi złożyć wniosek do sądu rodzinnego o zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zwykły zarząd majątkiem dziecka. Sąd oceni wtedy, co leży w najlepiej pojętym interesie małoletniego.

Samodzielny tytuł dziecka do dziedziczenia

Nowe przepisy dotyczą wyłącznie przypadków, gdy dziecko „wskakuje” w miejsce rodzica, który spadek odrzucił. Zupełnie inaczej wygląda sytuacja, gdy małoletni dziedziczy bezpośrednio – np. po zmarłym ojcu. Wtedy jest powołany do spadku niezależnie od ewentualnego odrzucenia przez matkę. W takim układzie rodzic jako przedstawiciel ustawowy musi uzyskać zgodę sądu opiekuńczego, nawet jeśli sam odrzucił już spadek po tym samym spadkodawcy.

Jak wygląda procedura odrzucenia spadku u notariusza?

W sytuacji spełniającej wszystkie warunki uproszczonej ścieżki, działanie jest stosunkowo szybkie. Najpierw rodzic odrzuca spadek we własnym imieniu – najczęściej właśnie z powodu długów. Dopiero po tej czynności otwiera się prawo do dziedziczenia dla jego dzieci. Wtedy oboje rodzice (lub jedno z nich za zgodą drugiego) umawiają wizytę w kancelarii notarialnej i składają oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu małoletniego.

Dokumenty niezbędne u notariusza

Przed wizytą należy przygotować kilka dokumentów. Ich lista przedstawia się następująco:

• odpis skrócony aktu zgonu spadkodawcy,
• ostatni adres zamieszkania zmarłego,
• odpis skrócony aktu urodzenia dziecka,
• wypis aktu notarialnego potwierdzającego odrzucenie spadku przez rodzica (lub wyciąg z protokołu sądowego, jeśli odrzucenie miało miejsce w sądzie),
• informacje o pozostałych spadkobiercach, którzy odrzucili już spadek.

Gdy w danym przypadku wymagane jest jeszcze postanowienie sądu opiekuńczego, trzeba dołączyć również prawomocne orzeczenie zezwalające na odrzucenie spadku. Nie ma natomiast obowiązku, aby samo dziecko stawiło się w kancelarii – całą czynność wykonują rodzice.

Koszty notarialne

Opłaty za przyjęcie oświadczenia o odrzuceniu spadku są niewielkie. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości, maksymalna stawka notarialna od osoby wynosi 50 zł netto. Do tego dolicza się koszt wypisów aktu (ok. 6 zł netto za stronę) oraz podatek VAT. Szacunkowy łączny wydatek zamyka się zwykle w przedziale 100–150 zł za jedną osobę.

Wybór notariusza jest więc nie tylko wygodniejszy, ale też często tańszy – zwłaszcza jeśli weźmiemy pod uwagę wartość straconego czasu.

Termin 6 miesięcy – jak go liczyć i co zrobić po jego upływie?

Sześciomiesięczny termin na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku jest jednym z najważniejszych elementów całej procedury. Biegnie on od dnia, w którym przedstawiciel ustawowy dowiedział się o powołaniu dziecka do dziedziczenia. W przypadku uproszczonej ścieżki moment ten zbiega się zwykle z datą odrzucenia spadku przez rodzica. Oznacza to, że jeśli matka odrzuca spadek 1 marca, to termin dla jej dziecka upływa 1 września.

Jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tym przedmiocie.

Taka konstrukcja zabezpiecza rodziców przed utratą prawa do odrzucenia spadku w czasie, gdy czekają na decyzję sądu. Gdy tylko postanowienie stanie się prawomocne, zegar rusza dalej – od momentu, w którym się zatrzymał. Z tego powodu po otrzymaniu zgody sądu należy bezzwłocznie udać się do notariusza i dopełnić formalności.

Co gdy termin przegapiliśmy?

Jeśli sześć miesięcy upłynie bez złożenia oświadczenia, dziecko nabywa spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to ograniczenie odpowiedzialności za długi tylko do wartości odziedziczonego majątku. W praktyce wiąże się to jednak z koniecznością sporządzenia spisu inwentarza i ryzykiem postępowania egzekucyjnego. W skrajnie uzasadnionych przypadkach można próbować uchylić się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia w terminie, ale jest to już znacznie bardziej złożona procedura.

Najczęściej zadawane pytania

Czy dziecko musi być obecne u notariusza?

Nie. Oświadczenie składają wyłącznie rodzice. Obecność małoletniego, niezależnie od jego wieku, nie jest wymagana.

Co zrobić, gdy rodzice są po rozwodzie?

Kluczowe jest ustalenie, komu przysługuje władza rodzicielska. Jeśli obojgu, to oboje muszą wyrazić zgodę na odrzucenie spadku. Gdy jedno z nich nie współpracuje, trzeba skierować wniosek do sądu opiekuńczego. Sąd oceni wtedy interes dziecka, nie wdając się w konflikt między byłymi małżonkami.

Czy można odrzucić spadek, mieszkając za granicą?

Tak. Można udzielić pełnomocnictwa osobie w Polsce, jednak dokument ten musi mieć formę pisemną z podpisem poświadczonym urzędowo – najlepiej u konsula lub miejscowego notariusza z klauzulą apostille. Warto wcześniej skonsultować szczegóły z wybraną kancelarią notarialną.

Jakie ryzyko wiąże się ze złożeniem nieprawdziwego oświadczenia?

Składając oświadczenie przed notariuszem, rodzic potwierdza pod rygorem odpowiedzialności karnej, że spełnione są wszystkie ustawowe przesłanki (m.in. zgoda drugiego rodzica i odrzucenie spadku przez pozostałych zstępnych). Zatajenie prawdy może skutkować konsekwencjami karnymi. Dlatego do procedury uproszczonej należy podchodzić z pełną rzetelnością.

Czy sąd może odmówić zgody na odrzucenie spadku?

Tak, choć zdarza się to rzadko. Sąd rodzinny odmówi, jeśli uzna, że czynność nie leży w interesie dziecka – na przykład gdy aktywa znacząco przewyższają długi, a odrzucenie doprowadziłoby do utraty wartościowego majątku. Z tego względu wniosek do sądu opiekuńczego trzeba dobrze uzasadnić i poprzeć dokumentacją.